Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa'daki insan hakları ihlallerine karşı en bilinen başvuru yoludur ama tek yol değildir. Cenevre merkezli Birleşmiş Milletler insan hakları organları, farklı antlaşmalara dayanan, ayrı kabul edilebilirlik kurallarına tabi, bağımsız uluslararası başvuru mekanizmaları sunar. Bu yazıda, bu mekanizmaların ne zaman ve nasıl devreye girebileceğini ele alıyoruz.

AİHM Sonrası "İkinci Şans" Değildir

BM mekanizmaları, Strasbourg'da olumsuz sonuçlanan bir dosyayı yeniden denemek için bir "yedek yol" değildir. Farklı antlaşmalara, farklı organlara ve kendi kabul edilebilirlik kurallarına dayanırlar. Buna karşın, ihlal şikayeti yapılacak hakkın, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunmaması ya da farklı şekilde korunması, ihlal şikayeti yapılacak devletin Avrupa Konseyi üyesi olmaması ya da koordineli bir hukuki strateji gerektiren durumlarda BM insan hakları mekanizmaları çok daha büyük değer taşırlar.

Antlaşma Organları (Treaty Bodies)

Başlıca BM insan hakları antlaşmalarının her birinin, bağımsız uzmanlardan oluşan kendi komitesi vardır. İlgili devlet, bireysel şikâyet başvurusunu kabul ettiğini beyan etmişse, iç hukuk yolları tüketildikten sonra bu komitelere başvurulabilir:

  • İnsan Hakları Komitesi (Human Rights Committee): Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin (International Covenant on Civil and Political Rights — ICCPR) Birinci İhtiyari Protokolü kapsamında kurulmuş olup; yaşam hakkı, işkence yasağı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, adil yargılanma, özel ve aile hayatına saygı, ifade özgürlüğü, ayrımcılık yasağı ve azınlık haklarına ilişkin bireysel başvuruları inceler.
  • İşkenceye Karşı Komite (Committee against Torture): İşkenceye ve Diğer Zalimane, Gayriinsani veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme'nin (Convention against Torture — CAT) 22. maddesi kapsamında; işkence ve kötü muamele iddialarını, geri göndermeme (non-refoulement) ilkesini ve devletlerin soruşturma yükümlülüğünü inceler.
  • Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Komitesi (Committee on the Elimination of Discrimination against Women): Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi'nin (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women — CEDAW) İhtiyari Protokolü kapsamında, kadınlara yönelik ayrımcılık iddialarını inceler.
  • Çocuk Hakları Komitesi (Committee on the Rights of the Child): Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin (Convention on the Rights of the Child — CRC) bireysel başvuru usulünü öngören üçüncü İhtiyari Protokolü kapsamında, çocukların haklarına ilişkin şikâyetleri inceler.
  • Engelli Hakları Komitesi (Committee on the Rights of Persons with Disabilities): Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'nin (Convention on the Rights of Persons with Disabilities — CRPD) İhtiyari Protokolü kapsamında, engelli bireylerin haklarına ilişkin şikâyetleri inceler.
  • Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi (Committee on the Elimination of Racial Discrimination): Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin (International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination — ICERD) 14. maddesi kapsamında, ırk temelli ayrımcılık iddialarını inceler.
  • Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi (Committee on Economic, Social and Cultural Rights): Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights — ICESCR) İhtiyari Protokolü kapsamında; barınma, sosyal güvenlik, sağlık, eğitim ve çalışma hakkına ilişkin şikâyetleri inceler.
  • Zorla Kaybetmelere Karşı Komite (Committee on Enforced Disappearances): Herkesin Zorla Kaybetmeye Karşı Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşme (International Convention for the Protection of All Persons from Enforced Disappearance) kapsamında iki ayrı mekanizma işletir — 31. madde uyarınca bireysel başvurular devletin ayrı bir kabul beyanına tabidir; 30. madde uyarınca öngörülen acil eylem prosedürü ise herhangi bir taraf devlete karşı, önceden kabul beyanı ya da iç hukuk yollarının tüketilmesi şartı aranmaksızın işletilebilir.

Her dosyada, ilgili devletin kabul beyanlarının kapsamı ve varsa çekinceleri ayrıca doğrulanmalıdır. Aynı meselenin başka bir uluslararası usulde (örneğin AİHM'de) incelenmiş olması, çoğu protokol metninde açıkça engelleyici bir şart olarak düzenlenmiştir (ICCPR'nin Birinci İhtiyari Protokolü'nde ise yalnızca hâlihazırda derdest olan meseleler bu kapsamda değerlendirilir).

Özel Prosedürler (Special Procedures)

Antlaşmalardan bağımsız olarak, BM İnsan Hakları Konseyi özel raportörler, bağımsız uzmanlar ve tematik/ülke özelinde çalışma grupları oluşturmuştur. Bu mekanizmalara başvuru için iç hukuk yollarının tüketilmiş olması ya da devletin önceden kabul beyanında bulunmuş olması aranmaz:

  • BM Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubu (Working Group on Arbitrary Detention): Bir özgürlükten yoksun bırakma tedbirinin keyfi olup olmadığına dair bireysel dosyalarda görüş bildirir ve ayrıca acil eylem prosedürü işletir.
  • Özel raportörler (Special rapporteurs): İşkence, yargı ve avukatların bağımsızlığı, ifade özgürlüğü, göçmenler, insan hakları savunucuları, barınma hakkı gibi belirli konularda görevlendirilmiş bağımsız uzmanlardır; devlete iletilen bildirimler, acil çağrılar ve iddia mektupları yoluyla çalışırlar.
  • Zorla veya İrade Dışı Kaybetmeler Çalışma Grubu (Working Group on Enforced or Involuntary Disappearances): Zorla ya da irade dışı kaybetme vakalarını inceler.

Bu prosedürler bağlayıcı bir karara varmaz, ancak gerçek bir kamuoyu ve diplomatik baskı aracı olarak işlev görür ve dava süreçleriyle eş zamanlı yürütülebilir.

Süreçte Dikkat Edilmesi Gerekenler

BM mekanizmalarına başvururken göz önünde bulundurulması gereken başlıca unsurlar:

  • Mevcut yolların karşılaştırmalı analizi: Strasbourg mu, Cenevre mi, yoksa ikisi birlikte mi; hangi sırayla ve nasıl bir etkileşimle yürütülmeli.
  • Kabul edilebilirlik kontrolü: iç hukuk yollarının tüketilmesi, aynı meselenin başka bir uluslararası organ tarafından incelenmemiş olması ve başvuru süreleri — bu süreler bazı antlaşmalarda doğrudan metinde (ICERD'de altı ay, ICESCR ve Çocuk Hakları Sözleşmesi İhtiyari Protokollerinde bir yıl gibi), bazılarında ise komitenin kendi usul kurallarında (İnsan Hakları Komitesi'nin beş yıllık kuralı gibi) düzenlenmiştir.
  • Bireysel bildirimin ve devlete verilecek yanıtların hazırlanması.
  • Yetkili komite önünde geçici tedbir taleplerinin sunulması.
  • Özel prosedürlere başvuru ve acil çağrı metinlerinin hazırlanması.
  • Komite görüşlerinin uygulanmasının takibi.

________________________________________

Turkut Legal, Berlin merkezli bir hukuki danışmanlık merkezidir. AİHM ve AYM bireysel başvuru süreçlerinin yanı sıra, uygun olduğu durumlarda BM insan hakları mekanizmaları önünde de danışmanlık vermektedir. Dosyanız için hangi uluslararası başvuru yolunun uygun olduğunu değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Türkçe, İngilizce ve Almanca danışmanlık sunulmaktadır.